ବାଗଲପୁରରୁ ଶାନ୍ତିନିକେତନ

 ଶୈଲେନ ରାଉତରାୟ

'ମଲାଞ୍ଚ'
ରବି ଠାକୁର ନିଜ କନିଷ୍ଠତମ କନ୍ୟା ମୀରାଙ୍କ ପାଇଁ ଶାନ୍ତିନିକେତନରେ ୧୯୨୬ ତିଆରିଥିବା ଘର
ଫଟୋ କ୍ରେଡ଼ିଟ - ୱିକିମିଡିଆ କମନ୍ସ୍

ଜଗତସିଂହପୁରର ବାଗଲପୁରର ଗାଁର ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କର ତିନି ଭାଇ, ଗୋଟିଏ ଭଉଣୀ । ଜଗା ଭାଇ ସବା ବଡ଼ । ତାଙ୍କ ପିଠିକୁ ସୀତାନାଥ । ତାହା ତଳକୁ ପୃଥ୍ୱୀନାଥ ଓ ବଦ୍ରୀନାଥ ବାବୁ । ତଅପୋଇ ପରି ଭଉଣୀ ଉର୍ମିଳା ସବା ସାନ । ପାଠ ପଢ଼ା ପରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନରେ ମିଶି ଜଗନ୍ନାଥ ବାବୁ ଦୁଇଦୁଇ ଥର ଜେଲ ଯାଇସାରିଥାଆନ୍ତି । 

ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଓ ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟର କଥା । ଦେଶକୁ ଓ ରାଜ୍ୟକୁ କେମିତି ଗୋଟାଏ ମଳିଚିଆ ବିଷାଦର ଛାଇ ଢାଙ୍କିଥାଏ । ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ନେତୃତ୍ୱ ଜେଲ ଭିତରେ ସଢ଼ୁଥାଏ । ବାହାରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତି ବର୍ଷାଦିନେ ଲଗାଣ ବରଷାରେ ନଈ ଫୁଲିଲା ପରି ଇଂରେଜମାନଙ୍କର ସାହାଯ୍ୟ ପାଇ ବଢ଼ୁଥାଏ ।

ଜଗାବାବୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର ଆନ୍ଦୋଳନ କରି ଜେଲ ଭୋଗି ଫେରିଲା ପରେ ସାଙ୍ଗସାଥିମାନଙ୍କ ମେଳ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥାଏ । କିଛି ପିଲା ପାଠ ପଢ଼ିବାକୁ ବାହାରକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଆଉ କିଛି ଲୋକ ଚାକିରିବାକିରି ଖୋଜାଖୋଜିରେ ଲାଗିଥାଆନ୍ତି । ଘରେ ତିନି ଭାଇ ପାଠ ପଢ଼ୁଥାଆନ୍ତି । ଜମିବାଡ଼ି ନାମକୁ ମାତ୍ର । ଗାଁରେ ଚଳିବା ପାଇଁ ସେମିତି କିଛି ସଙ୍ଗତି ନଥାଏ । 

ଜଗାବାବୁଙ୍କ ପିତୃଦେବ ମୟୁରଭଞ୍ଜ ରଜାଙ୍କର ବନବିଭାଗରେ ବାଦାମ ପାହାଡ଼ର ଲୁହାପଥର ଖଣି ପାଖରେ ପାଇଟି କରୁଥାଆନ୍ତି । ନିଜେ ଚଳି ଗାଁକୁ ଯାହା ପଠାନ୍ତି ସେଥିରେ ଜଗାବାବୁଙ୍କ ମା ଦୁଃଖେସୁଖେ ପରିବାରର ତରୀକୁ ସଂସାରପାରାବାର ଉପରେ ହାଉଲେ ହାଉଲେ ଟାଣି ଆଗକୁ ନେଉଥାଆନ୍ତି । ପିତୃଦେବ ଚାକିରି ଖଣ୍ଡିଏ ଯୋଗାଡ଼ କରିବା ପାଇଁ ମାଟିରିକି ପାଠ ପଢ଼ିଥିବା ପୁତ୍ରମଣିଙ୍କୁ ଡକରା ଦେଲେ ।  ପୁଅ ବାଦାମପାହାଡ଼ ଯାତ୍ରା କଲେ ।

ସେତେବେଳେ ବାଦାମପାହାଡ଼ରୁ ଲୁହାପଥର ବୋଝେଇ ହୋଇ ନିଇତି ମାଲବୁହା ରେଳଗାଡ଼ି ଟାଟାନଗର ଯାଏଁ ଚାଲୁଥାଏ । ଗୋଟିଏ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ରେଳଗାଡ଼ି ମଧ୍ୟ ଚାଲୁଥାଏ ବାଦାମପାହାଡ଼ ଠାରୁ ଟାଟାନଗର । ଜଗାବାବୁ ପିତୃଦେବ ଦେଇଥିବା କୁକୁଡ଼ା, ପନିପରିବା ଇତ୍ୟାଦି ହାତଗୁଞ୍ଜା ନେଇ ଟାଟାନଗର ଯାଆନ୍ତି ଚାକିରୀ ସନ୍ଧାନରେ । ମାତ୍ର ବାପାଙ୍କ ପରି ପୁଅ ପାଇଟି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଛୋଟଛୋଟ ଚାକିରୀରେ ପଶନ୍ତି । ପୁଣି ଛାଡ଼ନ୍ତି । କେଉଁଠାରେ ତିଷ୍ଠିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । କଟକ, ବାଦାମପାହାଡ଼, ବାଗଲପୁର ଓ ଟାଟାନଗରର ବିନ୍ଦୁମାନଙ୍କୁ ଧରି ନିଜର ଘନଘନ ଯ।ତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ଆକୃତିର ଗୋଟିଏ ଚତୁର୍ଭୁଜ ନିର୍ମାଣ କରିବାରେ ହିଁ ସମୟ ଅତିବାହିତ ହୁଏ ।

ନିଜର ପଢ଼ାଶୁଣାର ପରିଧି ଓ ତାହା ଉପରେ ଭବିଷ୍ୟତ ତିଆରି କରିବାର ସମ୍ଭାବନା ବିଷୟରେ ଜଗାଭାଇ ଟିକେ ସନ୍ଦିହାନ ଥିଲେ । ଏତିକିବେଳେ ତାଙ୍କ ଗାଁ ବାଗଲପୁରର ଚିତ୍ତ (ଓଡ଼ିଆ ଗଦ୍ୟ ସାହିତ୍ୟର ଭବିଷ୍ୟତର ଯୁଗସ୍ରଷ୍ଟା ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ଦାସ) ଗୋଟିଏ ସରକାରୀ ବୃତ୍ତି ପାଇ ଶାନ୍ତିନିକେତନ ପଢ଼ିବାକୁ ଗଲେ । 

ଚିତ୍ତବାବୁ ମଝିରେ ମଝିରେ ବାଗଲପୁର ଆସି ଶାନ୍ତିନିକେତନ ବିଷୟରେ ବିବରଣୀ ଦେଉଥାଆନ୍ତି ।  ସେଥିରୁ ଜଗାଭାଇ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲେ ଯେ କବିଗୁରୁଙ୍କର ଆଶ୍ରମରେ କଳାଶିକ୍ଷାର ମଧ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଛି । ମନସ୍ତାପରୁ ଦୂରରେ ରହିବା ପାଇଁ ଜଗନ୍ନାଥ ବାବୁ ବହିପତ୍ର ପଢ଼ାପଢ଼ି ଓ କଳାଚର୍ଚ୍ଚା ଓ ଅଭ୍ୟାସରେ ମଜ୍ଜି ରହନ୍ତି । ସମୟ ଯେନତେନ ଉପାୟରେ କଟିଯାଏ ।

ଏହି ସମୟରେ ସମାଜ ଖବରକାଗଜରେ ଏକ ବିଜ୍ଞାପନ ଛପାଯାଇଥିବାର ସେ ଦେଖିଲେ । ବିଜ୍ଞାପନଟି ଏକ ସରକାରୀ ବୃତ୍ତିର ଥିଲା । ଶିକ୍ଷା ବିଭାଗ ତରଫରୁ । ବୃତ୍ତିଟି କଳା ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ । ଗୋଟିଏ ଛାତ୍ରଟିଏ ପାଇଁ । ଆରଟି ଜଣେ ଛାତ୍ରୀ ନିମନ୍ତେ । କବିଗୁରୁଙ୍କର କୁଞ୍ଜବନରେ, ଶାନ୍ତିନିକେତନରେ । ବୃତ୍ତିଟିର ପ୍ରଥମ ପାହାଚ ଦରଖାସ୍ତ । ତାହାପରେ ପରୀକ୍ଷା ଓ ସାକ୍ଷାତକାର ।  ଉଭୟ କଟକରେ । ପରୀକ୍ଷାରେ ଜଗା ଭାଇ ପ୍ରଥମ ହେଲେ । ଷାଠିଏ ଟଙ୍କାର ସରକାରୀ ବୃତ୍ତି ପାଇଲେ । ଶାନ୍ତିନିକେତନରେ କଳାଶିକ୍ଷାର ବାଟ ଫିଟିଗଲା । 

ହେଲେ ସେଠାକୁ ଯିବେ କେମନ୍ତେ ? ବାଟ ଖର୍ଚ୍ଚ ପାଇଁ ନିଜ ପାଖରେ ଟଙ୍କା ପଇସା ନଥାଏ ।  ଘରେ ମାଆଙ୍କ ପାଖରେ ଥିବା କଉଡ଼ିମୁଣି ମଧ୍ୟ ଖାଲି । ବାପାଙ୍କୁ ମାଗିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ନଥାଏ । ଅଗତ୍ୟା ସବୁ ନିମ୍ନମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଯାହା କରନ୍ତି, ଜଗାବାବୁ ମଧ୍ୟ ତାହା କଲେ । ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର କିଛି ଗହଣା ବିକିଲେ । କାହ୍ନୁ ଭାଇଙ୍କଠାରୁ କିଛି ହାତଉଧାରି କଲେ । ଉତ୍କୃଷ୍ଟକଳାର ଦେଶ, ଯେଉଁଠାରେ କଳାର ଅର୍ଥ ସେତେବେଳେ ଥାଏ ଡ୍ରଇଁ ମାଷ୍ଟର ବନିବାର ଟେରେନିଙ୍ଗି, ସେଇ ଦେଶକୁ ଛାଡ଼ି ବାବୁ ବାହାରିଲେ ଦେଶକୁ ସେବେ କଳାକ୍ଷେତ୍ରରେ ନୂଆ ବାଟ ଦେଖାଉଥିବା ନନ୍ଦନବନକୁ, ଶାନ୍ତିନିକେତନକୁ ।

ସେତେବେଳକୁ ୧୯୪୬ ମସିହା । ଦେଶ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବ ବୋଲି ଜଣାପଡ଼ିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥାଏ । ସେଥିପାଇଁ କ୍ଷମତା ବିବାଦ ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ କନ୍ଦଳ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପିଚାଲିଥାଏ । ହିନ୍ଦୁ-ମୁସଲମାନ ଗଣ୍ଡଗୋଳର ଗୋଟିଏ ବଡ଼ କେନ୍ଦ୍ର ଥାଏ କଲିକତା । ଆଗରୁ କେବେ କଲିକତା ଯାଇ ନଥା’ନ୍ତି ଜଗାବାବୁ । ପୁଣି ହାଣକାଟର ହୋ’ । 

ଶାନ୍ତିନିକେତନସ୍ଥ ଏକ ସ୍ଥାପତ୍ୟ
ଫଟୋ କ୍ରେଡ଼ିଟ - ୱିକିମିଡିଆ କମନ୍ସ୍

ମନରେ ଦକ ରଖି ସେ ଘରୁ କଟକ ଆସିଲେ ଟେରେନେ ଧରିବା ନାଗି । ସାଥିରେ ଟିଣ ସୁଟୁକେଶ ଗୋଟିଏ । ସେଥିରେ ଲୁଗା ଦୋଟି । ଗାମୁଛା ଗୋଟିଏ । ମା ଚୁଡ଼ା ଓ ଗୁଡ଼ ସାଥିରେ ଦେଇ ପଠାଇ ଥାଆନ୍ତି । ଭୋକ କଲେ କଦଳୀ କିଣି ଚୁଡ଼ା, ଗୁଡ଼, କଦଳୀ ଚକଟି ଉଦରଜ୍ୱାଳା ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ।

କଟକର ଟେସନଟି ଥିଲା କୁନିଟିଏ । ହେଲେ ସେଥିରେ ନୋକେ ଥାଟପଟାଳି । କଟକରୁ ବେଙ୍ଗଲ ନାଗପୁର ରେଳବାଇର ରେଳ ଚାଲୁଥାଏ । ମାନ୍ଦ୍ରାଜ ପାଇଁ ମାନ୍ଦ୍ରାଜ ମେଲ ଓ ପୁରୀଠାରୁ ପୁରୀ ଏକ୍ସପ୍ରେସ ଇତ୍ୟାଦି ଗାଡ଼ି ଛାଡ଼େ । କଲିକତା ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ଗାଡ଼ି ପୁରୀଠାରୁ ହାବୁଡ଼ା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲେ । 

କଲିକତା ଯିବା ଲାଗି ଅଧିକାଂଶ ଯାତ୍ରୀ ସେତେବେଳେ କଟକରୁ ହିଁ ଉଠନ୍ତି । କଟକରୁ ଓପରବେଳା ଗାଡ଼ି ଛାଡ଼ି ଭୋଅରୁଭୋଅରୁ ହାବୁଡ଼ାରେ ଯାଇଁ ଲାଗେ । ସେତେବେଳେ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ଗାଡ଼ିରେ ତୃତୀୟ ଶ୍ରେଣୀ ଡବା ମଧ୍ୟ ଥାଏ । ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ସବୁବେଳେ ଏଇ ତୃତୀୟ ଶ୍ରେଣୀ ଡବାରେ ହିଁ ଯାତାୟତ କରୁଥିଲେ ।

ରେଳଗାଡ଼ିରେ ଜଗାବାବୁ ସେହି ତୃତୀୟ ଶ୍ରେଣୀ ଟିକଟ ଗୋଟିଏ କାଟି ବସିଲେ । ଡବାସାରା କଲିକତାର ଝୋଟକଳର ଶ୍ରମିକ ଭରତି । ଆଜିକାଲି ଯେମିତି ଓଡ଼ିଶାରୁ ଯାଉଥିବା ଆଇଟି ଶିଳ୍ପର ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ପାଟିରେ ହିନ୍ଦି ଓ ଇଂରାଜୀ ଛଡ଼ା ଆଉ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାଷା ପଉଟୁନାହିଁ, ସେଇମିତି ସେତେବେଳେ କଲିକତାର ଝୋଟକଳର ଶ୍ରମିକମାନେ ଖାଲି ବଙ୍ଗାଳୀ ହିଁ ଚୋବାଉଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପାଟିରେ ଆଉ ଓଡ଼ିଆ ପଶିପାରୁନଥିଲା । ତୃତୀୟ ଶ୍ରେଣୀର ରେଳ ଡବାରେ ବସିବା ନିମନ୍ତେ ଛାରପୋକରେ ଭରତି ସରୁସରୁ କାଠପଟାଟିମାନ । ଲୋକ ମାଳକୁମାଳ । ସେଇଥିରେ ଗେଞ୍ଜିଗାଞ୍ଜି ହୋଇ, ଅଣ୍ଟା ସଳଖି ବସିବାକୁ ହୁଏ ।

କଟକରୁ ସିଧା ଶାନ୍ତିନିକେତନକୁ ରେଳଗାଡ଼ି ନାହିଁ । ହାବୁଡ଼ାରେ ଓହ୍ଲାଇ ଶାନ୍ତିନିକେତନ ପାଇଁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଟେରେନେ ଧରିବାକୁ ହେଲା ।  ହାବୁଡ଼ାରେ ଓହ୍ଲାଇ ଜଗାବାବୁ ପଚରାଉଚରା କରି ବୁଝିଲେ ଯେ, ଶାନ୍ତିନିକେତନ ପାଇଁ ପାଖର ଟେସନ ହେଲା ବୋଲପୁର । ବୋଲପୁର ଯିବା ପାଇଁ କିଛି ସମୟ ପରେ ଛାଡ଼ୁଥିବା ‘କିଉଲ ଏକ୍ସପ୍ରେସ’ ଉତ୍ତମ ହେବ । 

କିଉଲ ଏକ୍ସପ୍ରେସରେ କିଉଲ ଯିବା ବାଟରେ ପଡ଼େ ବୋଲପୁର ଟେସନ । ଗାଡ଼ିଟି ବର୍ଦ୍ଧମାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ୍ସପ୍ରେସ ଓ ତାହାପରେ ପାସେଞ୍ଜର ବା ଯାତ୍ରୀବାହୀ ବନିଯିବ । କିଉଲ ଏକ୍ସପ୍ରେସ ପାସେଞ୍ଜର ଗାଡ଼ି ବନିଗଲା ପରେ ସେତେବେଳର ପ୍ରଥମ ଯାତ୍ରୀ ହଲ୍ଟ ଥିଲା ବୋଲପୁର । ଏଣୁ ପାସେଞ୍ଜର ଗାଡ଼ିରେ ଯେଉଁ ଧକଡ଼ଚକଡ଼, ସେଥିରୁ ରକ୍ଷାମିଳିଯିବ । ବୋଲପୁର ଟେସନଠାରୁ ଅଳପ କେଇ ମାଇଲି ଦୂରରେ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ପରିସର । ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ରେଳଗାଡ଼ିରୁ ଓହ୍ଲାଇ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ ହେବ ।

ହାଉଡ଼ାରୁ କିଉଲ ଏକ୍ସପ୍ରେସ ସକାଳ ଆଠଟାରେ ଛାଡ଼ିଲା । ବାଟରେ ଜଗାବାବୁ କିଛି କଦଳୀଫଳ ଉଦରସ୍ଥ କଲେ । ଟେରେନେ ଯଥା ସମୟରେ ଦିନ ୧୨ଟା ବେଳେ ଯାଇଁ ବୋଲପୁରଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲା । ଷ୍ଟେସନଟି କ୍ଷୁଦ୍ରାତିକ୍ଷୁଦ୍ର ହୋଇଥିବାରୁ କିଉଲ ଏକ୍ସପ୍ରେସ ସେଠାରେ ଅଳପ ସମୟ ରହି ଅତି ଶୀଘ୍ର ଗନ୍ତବ୍ୟ ଅଭିମୁଖେ ଯାତ୍ରା କଲା । 

ଜଗନ୍ନାଥ ଆଜ୍ଞା ଟେସନ ଛାଡ଼ି ପଦାକୁ ଆସିଲେ । ଆଖି ଆଗରେ ଷ୍ଟେସନ ପ୍ରାନ୍ତର ଭିତରେ ଗାଢ଼ ନୀଳରଙ୍ଗର ଗୋଟିଏ ମୋଟର ବସ । ବସ ଉପରେ ବଙ୍ଗଳା ଲିପିରେ ଲେଖା ହୋଇଛି ‘ଶାନ୍ତିନିକେତନ’ । ଆସନଗୁଡ଼ିକ ଗଦିଯୁକ୍ତ । ଗଦିଗୁଡ଼ିକ ଛାଉଣି ହୋଇଛି ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗରେ ଖୋଳରେ । ଗାଡ଼ିଟି ଠିଆ ହୋଇଛି ଛାତ୍ର ଓ ଅଭିଭାବକମାନଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ପରିସରକୁ ବାହିନେବା ପାଇଁ ।

ବୋଲପୁର ଟେସନରୁ ଶାନ୍ତି ନିକେତନ ହେଇ ହେଇ ତିନି ମାଇଲି । ବସ ଛାଡ଼ିଲା । ନାଲି ରାସ୍ତା । ଖାଲ ଢ଼ିପ ଭରା । ବସଟି ପୁରୁଣା। କବିଗୁରୁଙ୍କର ସ୍ମୃତିବହନ କରୁଥିବାରୁ ତାହାର ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ଗାରିମା ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ସେଥିରେ ମରାମତି କରି ନୂଆ ଯାନ୍ତ୍ରିକ କଳକବଜା ଇତ୍ୟାଦି ଯୋଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ । ପୁରୁଣା ମରାମତି ହୋଇନଥିବା ନରମ ଗଦିଯୁକ୍ତ ଆସନବାଲା ଗାଡ଼ି । ତାହା ସହିତ ଖମାଭର୍ତ୍ତି ପଥ । ଝୁଲି ଝୁଲି ହାତୀ ପିଠିରେ ବସି ଗଲା ଭଳିଆ ଲାଗେ । ବସଟି ଯାଇ ଶେଷକୁ ଲାଗିଲା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ଅତିଥିଭବନରେ । ଶାନ୍ତିର ନିକେତନର ବିଶ୍ରାନ୍ତିର ପ୍ରକୋଷ୍ଠରେ ।

ବି.ଦ୍ର. – ଏହି ଲେଖାଟିର ଉପାଦାନ ଭୁବନେଶ୍ୱରସ୍ଥ ଶିକ୍ଷାସନ୍ଧାନ ସଂସ୍ଥା ଛାପିଥିବା ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କର ଆତ୍ମଜୀବନୀ ‘ସ୍ମୃତିରୁ ଖିଏ’ରୁ ସଙ୍ଗୃହିତ ।