ବଉଦ ଯାତ୍ରା

ଶୈଲେନ ରାଉତରାୟ

୧୯୦୯ରେ ପ୍ରକାଶିତ ବ୍ରିଟିଶ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଗ୍ୟାଜେଟିଅର୍‌ର ମାନଚିତ୍ର
ଫଟୋ କ୍ରେଡ଼ିଟ୍ - ୱିକିମିଡିଆ କମନ୍ସ୍

ଉଣେଇଶିଶହ ତେତିଶି ମସିହାର ଅକ୍ଟୋବର ମାସରେ ଅସ୍ଥାୟୀ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶିକ୍ଷକ ଭାବରେ କବି କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିପାଠୀ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ ଆଠମଲ୍ଲିକ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟର ଭିକ୍ଟୋରିଆ ମାଇନର ଇସ୍କୁଲୁରେ । ବିଶ୍ୱସାରା ନିର୍ଘାତ ତିରୋଟ ଅବସ୍ଥା । ଚାକିରିବାକିରିର ଘୋର ଅଭାବ । ବିଦ୍ୟାଳୟଟିରେ ପ୍ରଧାନ ଶିକ୍ଷକ କାମରେ ଆସି ଯୋଗ ଦେଲେ । କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ପ୍ରାକ୍ତନ ଶିକ୍ଷକ ହର୍ଯ୍ୟଷ ବାବୁ ନିଜର ପ୍ରିୟ ଛାତ୍ରଟିକୁ ଆଠମଲ୍ଲିକ ରାଇଜର ହଣ୍ଡପା ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ହିଁ ଥଇଥାନ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା ଚଲାଇଥାଆନ୍ତି  । 

ଏହା ଭିତରେ କୁଷ୍ଟଁ ବାବୁ ବଉଦ ଗଡ଼ଜାତର ଉଚ୍ଚ ବିଦ୍ୟାଳୟର ଓଡ଼ିଆ ଶିକ୍ଷକ ପଦଟି ପାଇଁ ଆବେଦନ ମଧ୍ୟ କରିଥାଆନ୍ତି । ସେଠୁ ନିଯୁକ୍ତି ପତ୍ରିଟିଏ ପାଇଁ ତ୍ରିପାଠୀଏ ବଉଦ ଯିବାପାଇଁ ମନସ୍ତ କଲେ ରାଜପାଇଟି କରିବାପାଇଁ ।

ଏହା ଶୁଣି ହର୍ଯ୍ୟଷ ବାବୁ ଖୁସି ହେଲେ । ମାତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା ଘାରିଲା ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଶିଷ୍ୟଟି ବଉଦ ଯିବେ କିପରି । ପ୍ରଥମେ ଆଠମଲ୍ଲିକଠାରୁ ମାଧପୁର ରାସ୍ତାରେ କିଆକଟା । ଆଠମଲ୍ଲିକ ଓ ବଉଦର ଦୋସିମାଳିରେ ମହାନଦୀ କୂଳରେ କିଆକଟା ଆଠମଲ୍ଲିକର ଗୋଟାଏ ଚଉକି । 

ମହାନଦୀ ପାର ହେଲେ ଯାଇଁ ବଉଦ । ରାସ୍ତା ଜଙ୍ଗଲିଆ । ଜନ୍ତୁଜୁନ୍ତାରେ ଭରତି । ସେ ତେଣୁକରି ଆଦେଶ ଦେଲେ ରାଜାଙ୍କୁ କହି ହାତୀର ବନେ୍ଦାବସ୍ତ କରିବାପାଇଁ । 

ଆଠମଲ୍ଲିକର ସେବେକାର ରଜା କିଶୋରଚନ୍ଦ୍ର ଦେଓ ଉତ୍ତମ ବକ୍ତା, ସୁସାହିତ୍ୟିକ ଓ କ୍ୟାରମ୍ ପ୍ରେମୀ; ଦିଲଦାର୍ ମଧ୍ୟ । କ୍ୟାରମ୍ ଖେଳରେ ରଜା ଜିତିଥିବା ବେଳେ (ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କର ପରାମର୍ଶ ଅନୁସାରେ) ତାଙ୍କୁ କବି ବଢ଼ାଇଦେଲେ ଦରଖାସ୍ତ ଖଣ୍ଡିଏ ବଉଦ ଗସ୍ତ ପାଇଁ ହାତୀଟିଏର ବନ୍ଦୋବସ୍ତ ନିମନ୍ତେ । ରାଜା ହସି ହସି ଲେଖିଦେଲେ ଯେ, ‘ପ୍ଲିଜ୍ ଆରେଞ୍ଚ୍ ଆନ୍ ଏଲିଫ୍ୟାଣ୍ଟ୍ ଫର୍ ଦିସ୍ ଏପ୍ଲିକେଣ୍ଟ୍ ପଜିଟିୱଲି ଟୁମରୋ’ ।

ରାଜ-ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ହସ୍ତୀ ଆବେଦକଙ୍କ ଦୁଆରେ ଆସି ତାହା ପରଦିନ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା । ଉଣେଇଶିଶହ ଚଉତିରିଶି ମସିହାର ଜାନୁଆରୀ ମାସର ପ୍ରଥମ ସପ୍ତାହରେ ହାତୀ ଉପରେ ଉପବେଶନ କରି, ଆଠମଲ୍ଲିକ ରାଜା ଓ ରାଇଜ, ଗୁରୁ ହର୍ଯ୍ୟଷ ବାବୁ ତଥା ଭିକ୍ଟୋରିଆ ଇସ୍କୁଲୁର ମାୟା ଛାଡ଼ି ବାବୁ ତ୍ରିପାଠୀଏ ଚାଲିଲେ ବଉଦ ଅଭିମୁଖେ । 

ସେତେବେଳେ ବଉଦ ରାଜା ଆଦେଶ କରିଥାଆନ୍ତି ଯେ ସବୁ ତିରିଶି ଟଙ୍କା ବା ତଦୁର୍ଦ୍ଧ ମାସିକିଆ ଦରମା ପାଉଥିବା ରାଜ କର୍ମଚାରୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାହେବୀ ଆଦବ କାଇଦାରେ ପୂରା ପ୍ୟାଣ୍ଟ୍, କୋଟ୍, ଟାଇ ଇତ୍ୟାଦି ନ ପିନ୍ଧି କର୍ମକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଓହ୍ଲାଇପାରିବେ ନାହିଁ । 

ତେଣୁ ବିଶେଷ ବରାଦରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା (ଗୁରୁ ଦାସେଙ୍କ ଦରଜୀ ତିଆରି କରିଥିବା) କୋଟ୍ ଓ ପ୍ୟାଣ୍ଟ୍ ଓ ଗୁରୁଙ୍କର ନିଜର ଅଙ୍ଗଲାଗି ଟାଇ ପିନ୍ଧି, ସାଇବ ବନି, ହାତୀ ଚଢ଼ି, ସକାଳୁ ସକାଳୁ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହେଲା ।

ଆଠମଲ୍ଲିକଠାରୁ କିଆକଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେତେବେଳେ ଉଚ୍ଚ ସଡ଼କଟିଏ ଲହରେଇ ହେଇ ବହିଯାଇଥାଏ ଜଙ୍ଗଲ ଓ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଇ । ଲୋକମାନେ ହାତୀଚଢ଼ା, ସାଇବ-ପୋଷାକ ପିନ୍ଧା ଲୋକଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି ନମସ୍କାର ମଧ୍ୟ କରୁଥାଆନ୍ତି । 

ଅନେକ ଜେଗାରେ ରାସ୍ତା କଡରେ ଆଖୁ ଖେତ । ଆଖୁ ଅମଳର ବେଳ । କାଫି ଖଣ୍ଡେ ବାଟ ଗଲା ପରେ, ମାହୁନ୍ତ ହାତୀକୁ ଘଡ଼ିଏ କରି ତାଜା ଆଖୁ ଦୋରୁଅ ଢ଼ାଳେ ଆଣି ପିଇବାକୁ ଦେଲା । ସକାଳୁ କଅଣ ଖାଇଥିଲେ ନଥିଲେ, ଦୋରୁଅ ଢାଳକ ପିଇ ତ୍ରିପାଠୀ ବାବୁଙ୍କ ପିଣ୍ଡରେ ହଁସା ପଶିଲା ।

ଆଉ କିଛି ବାଟ ଗଲା ପରେ ଦୂରରୁ ଦିଶିଲା କିଆକଟା ଥାନାର ସଫେଦ୍ ଇମାରତ୍ ଖଣ୍ଡିକ । ସେତେବେଳକୁ ସନ୍ଧ୍ୟା ହେଲାଣି । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିଗବଳୟ ତଳେ ଡେଇଁ ପଡ଼ି ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ । 

ଡେବିରି ହାତ ପଟେ ବୁଡ଼ିଯାଉଥିବା ସୁରୁଜର ଆଲୁଅରେ ରୁପା ଭଳି ଚକଚକ କରୁଥିବା ମହାନଦୀର ବାଲୁକାଶଯ୍ୟା । ତାହାଠାରୁ ଟିକିଏ ଦୂରରେ ଅସ୍ତାଚଳଗାମୀ ଦିବାକରର ଆଲୋକରେ ଦାହମାନ ମହାନଦୀର ଘନନୀଳ ଜଳାରାଶି । କିଛି ସମୟ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିସାରିଲା ପରେ ମାହୁନ୍ତ ନଦୀରେ ହାତୀ ପଶାଇଦେଲେ, ପ୍ରବାହ ସେପଟେ ବଉଦ ରାଇଜରେ ନେଇ କବିଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚାଇ ଦେଲା ।

ନଈଠାରୁ ଡାକେ ବାଟରେ ଗୋଟିଏ ଡାକବଙ୍ଗଳା । ସେଠି ସେତେବେଳେ ରହୁଥାଆନ୍ତି ରାଜାଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରୀ ବାସୁଦେବ ମହାନ୍ତି । ଗୁରୁ ହର୍ଯ୍ୟଷ ବାବୁ ତାଙ୍କୁ ଚିଠି ଲେଖି ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିଥାଆନ୍ତି । 

ସେଠି ପହଞ୍ଚିଲା ବେଳକୁ ରାତି ପହରେ । ଯନ୍ତ୍ରୀ ଅବସର ବିନୋଦନ କରିବା ପାଇଁ କ୍ଲବ୍‌କୁ ଖେଳିବାପାଇଁ ଯାଇଥାଆନ୍ତି । ଡାକବଙ୍ଗଳାରେ ଥାଆନ୍ତି ଜଣେ ମୃଦୁଭାଷୀ ବଙ୍ଗାଳୀ ଭଦ୍ରବ୍ୟକ୍ତି । 

ମହାନ୍ତି ବାବୁ ନଥିବାର ଜଣାଇ ତାଙ୍କୁ ରାତ୍ରିଭୋଜନ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଜଣାଇଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ଲୋକ ହୋଇଥିବାରୁ ଅଣ୍ଡା ଚଳେ କି ନାହିଁ ପଚାରିଲେ । ତ୍ରିପାଠୀଏ ହଁ ମାରିବାରୁ ଦୁହେଁ ଖାଇ ବସିଲେ ଭାତ ଓ ଅଣ୍ଡା ତରକାରୀ ।

ତାହାପରେ ଗୋଟିଲ ମିଇଲିବୁଣା ଚାଦର ଘୋଡେ଼ଇ ହୋଇ କବି ଶୋଇବାକୁ ଗଲେ । ହେଲେ ବଉଦ ଭଳି ଗଡ଼ଜାତରେ ମାଘମାସର ବାଘ ଭଳି ଥଣ୍ଡା ମିଇଲିଚାଦରରେ କେଉଁଠି ସମ୍ଭଳା ପଡ଼ିବ । 

ତ୍ରିପାଠୀ ବାବୁ ଚେଇଁ ଶୋଇଥାଆନ୍ତି । ବଙ୍ଗାଳୀବାବୁ ଜଣକ ଗରମ କମ୍ବଳ ଖଣ୍ଡିଏ ଘୋଡେ଼ଇଦେଲେ । ତେବେ ଯାଇଁ ଥଣ୍ଡା ଟିକିଏ ସମ୍ଭଳା ପଡ଼ିଲା । 

ଶୋଉଶୋଉ କୁଷ୍ଟଁବାବୁ ଶୁଣିଲେ ବଙ୍ଗାଳୀ ଭଦ୍ରଲୋକ ଓ ବାସୁବାବୁଙ୍କ ଭିତରେ ସାହିତ୍ୟ ଆଲୋଚନା । ତ୍ରିପାଠୀଏ ‘ସହକାର’ ଇତ୍ୟାଦି ପତ୍ରିକାରେ ଲେଖାଲେଖି କରୁଥିବା କଥାପଡ଼ିଲା । ମହାନ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରିୟ କବି ମାୟାଧର ମାନସିଂହ ଓ ତାଙ୍କର କାବ୍ୟକୃତି ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ହେଉଥାଏ । 

ଏମିତି କବିତାର ଆଲୋଡ଼ନରେ ଦୋହଲି ଦୋହଲି କବି କେତେବେଳେ ଶୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି ଜଣା ନାହିଁ । ଉଠୁଉଠୁ ସକାଳ ସାତ ।

ଟୀକା: ଲେଖାଟି ପାଇଁ ଉପାଦାନ କବି କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିପାଠୀଙ୍କର ଆତ୍ମଜୀବନୀ ‘ନିରବଧି ନିରବ’ରୁ ନିଆଯାଇଛି । ଲେଖକ ଦ୍ୱାରା ବହିଟିର ବ୍ୟବହୃତ ସଂସ୍କରଣଟି ୨୦୧୩ ମସିହାରେ ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲାର ବାଲୁଗାଁସ୍ଥ ପ୍ରକାଶକ ‘ସମନ୍ୱୟ’ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ । ଏହି ଆଲେଖଟି ପ୍ରଥମେ ପାକ୍ଷିକ ପତ୍ରିକା 'ସମଦୃଷ୍ଟି'ରେ ଛପିଥିଲା ।

This time

Ramakanta Samantaray

Translated by Sailen Routray

Photo crdit - A. R. Vasavi

When you come back this time

I won't be there.

I would have left

to reach that mountain burnt with envy.

Or I would be sitting 

alone

near the river dried up

with the thirst of our greed.

Would you leave from there?

Or would you start looking for me?

I have lost my way

in the dense jungle of faithlessness. 

I have become afraid 

with the storm, wind and lightening 

of your indifference.

An ambush of tigers 

have mauled me up 

and eaten through me,

in my helplessness. 

This time the flowers of the flame of the forest 

across the jungle are becoming a little redder

in anger.    

You would have forgotten me by the evening

after a really good shower.

Then you would leave for Puri in a hurry

in the middle of the night with an old flame

after tearing up the chit of paper

with our home's address. 

Note: The Odia original of this translated poem is sourced from the poetry collection 'Asaranti rekhachitra', published in 2022 by Bhubaneswar-based publication house Barsha Publication. The poet Ramakanta Samantaray, born in 1972, has studied painting at the Bibhuti Kanungo College of Art and Craft (Bhubaneswar), and Odia Literature and Language at the Utkal University (Bhubaneswar). His doctoral work was a meditation on contemporary theatre in Odia. With this combination of literature, language, and the visual arts, he has been constantly working to create hybrid narratives. Apart from being a painter, he has also published fifteen books, including collections of poems and short stories, and novels. He has written and published articles on art, artists, and monographs in Odia. He presently lives and works in Bhubaneswar. 

ପୁଷ୍ପ ବର୍ଗ ୧୧

ପାଲି 'ଧର୍ମପଦ'ର ଓଡ଼ିଆ ପଦ୍ୟାନୁବାଦ

ଅନୁବାଦକ - ଶୈଲେନ ରାଉତରାୟ

ଫଟୋ କ୍ରେଡ଼ିଟ୍ - ୱିକିମିଡିଆ କମନ୍ସ୍

ଓଡ଼ିଆ ପଦ୍ୟାନୁବାଦ

ଫୁଲ ଗନ୍ଧ ପବନର ପ୍ରତିକୂଳ ଦିଗେ ।
ଗମନ କରଇ ନାହିଁ କଦାଚିତ କେବେ ।।
ଚନ୍ଦନ, ଚଗର, ମଲ୍ଲୀ ଆଦି କୁସୁମରେ ।
ଗନ୍ଧ ଗମନ ନକରେ ବାୟୁ ପ୍ରତିକୂଳେ ।।

ସତ୍-ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଗନ୍ଧ ଗନ୍ଧବହ ।
ପ୍ରତିକୂଳ ଦିଗରେ ସେ କରଇ ପ୍ରବାହ ।।
ସେହିପରି ଭାବେ ସତ୍-ପୁରୁଷେ କରନ୍ତି । 
ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ନିଜ ଗନ୍ଧ ପ୍ରବାହନ୍ତି । ୧୧।

ମୂଳ ପାଲି ପଦ

ନ ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧୋ ପଟିବାତମେତି ନ ଚନ୍ଦନଂ ତଗରମଲ୍ଲିକା ବା ।
ସତଞ୍ଚ ଗନ୍ଧୋ ପଟିବାତମେତି ସବ୍ୱା ଦିସା ସପ୍ଫୁରିସୋ ପବାତି ।।
ନ ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧଃ ପ୍ରତିବାତମେତି ନ ଚନ୍ଦନଂ ତଗର ମଲ୍ଲିକା ବା ।
ସତାଂ ଚ ଗନ୍ଧଃ ପ୍ରତିବାତମେତି ସର୍ବ୍ୱା ଦିଶଃ ସତ୍-ପୁରୁଷଃ ପ୍ରବାତି ।୧୧।

ଅନୁବାଦକୀୟ ଟୀକା: ଏହି ଅଧମ ଅନୁବାଦକକୁ ପାଲି ଜଣା ନାହିଁ । ଏଣୁ ଏହି ପଦ୍ୟାନୁବାଦଟି ପାଇଁ ତାହାର ମୂଳ ସହାୟ ହେଲା  ପ୍ରଫେସର ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପ୍ରଧାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ 'ପାଲି ଧର୍ମପଦ' ଗ୍ରନ୍ଥଟି, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ସଂସ୍କୃତ ରୂପାନ୍ତର ସହ ଓଡ଼ିଆ ଗଦ୍ୟାନୁବାଦ କରିଯାଇଛନ୍ତି । ଗ୍ରନ୍ଥଟିର ପ୍ରଥମ ସଂସ୍କରଣ ୧୯୭୮ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ । କିନ୍ତୁ ଏହି ଅନୁବାଦକ ୧୯୯୪ ମସିହାରେ କଟକସ୍ଥ ପ୍ରକାଶନ ସଂସ୍ଥା ଫ୍ରେଣ୍ଡ୍‌ସ୍‌ ପବ୍ଲିଶର୍ସ ଛାପିଥିବା ଦ୍ୱିତୀୟ ସଂସ୍କରଣଟି ବ୍ୟବହାର କରିଛି । ଏହା ଛଡ଼ା ଏହି ପଦ୍ୟାନୁବାଦ କରିବା ପାଇଁ 'ଦି ସେକ୍ରେଡ଼୍ ବୁକ୍ସ୍ ଅଫ୍ ଦି ଇଷ୍ଟ୍' ସିରିଜ୍‌ରେ ମାକ୍ସ୍ ମ୍ୟୁଲର୍‌ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ 'ଦି ଧମ୍ମପଦ' ଇଂରାଜି ଗ୍ରନ୍ଥଟିର ୨୦୧୩ ମସିହାରେ ରୁଟ୍‌ଲେଜ୍ ଛାପିଥିବା ସଂସ୍କରଣଟିର ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି ।

The world

Ramakanta Samantaray

Translated by Sailen Routray

Photo credit: A. R. Vasavi

I have cut you into tiny pieces

with the sharp sword of treachery.

Even then, you are still there.

You have forcibly made me stand

in the sand storm of hate and disgust.

I am still here though.

You have lost the oar on your side.

The other day, the oar on my side broke.

Even then

the boat moves on its own

at the mercy of the sea.

The question of

"Has the boat forgotten its path?

Or, have we lost our way?"

creeps inside us 

smacking it up. 

Note: The Odia original of this translated poem is sourced from the poetry collection 'Asaranti rekhachitra', published in 2022 by Bhubaneswar-based publication house Barsha Publication. The poet Ramakanta Samantaray, born in 1972, has studied painting at the Bibhuti Kanungo College of Art and Craft (Bhubaneswar), and Odia Literature and Language at the Utkal University (Bhubaneswar). His doctoral work was a meditation on contemporary theatre in Odia. With this combination of literature, language, and the visual arts, he has been constantly working to create hybrid narratives. Apart from being a painter, he has also published fifteen books, including collections of poems and short stories, and novels. He has written and published articles on art, artists, and monographs in Odia. He presently lives and works in Bhubaneswar.