ବଡ଼ଗୋରଡ଼ାରେ ନାଟକ

ଶୈଲେନ ରାଉତରାୟ

ରଣପୁରର ମଣିନାଗ ମନ୍ଦିରଠାରୁ ଦୃଶ୍ୟ
ଫଟୋ କ୍ରେଡ଼ିଟ୍ - ୱିକିମିଡିଆ କମନ୍ସ୍/ ୱିକି ଅଭିଜିତ

ବିଶିଷ୍ଟ ଯନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଲେଖକ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ଦୋରାଙ୍କର ଜନ୍ମମାଟି ହେଲା ବଡ଼ଗୋରଡ଼ା ଗାଁ । ସ୍ୱାଧୀନତା ଆଗରୁ ନୂଆଗଡ଼ ଏକ ଅର୍ଧ-ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗଡ଼ଜାତ ଥିଲେ ହେଁ, ରାଜ୍ୟମିଶ୍ରଣ ପରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶାର, ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାର ଏହା ଏକ ଅଂଶ ହେଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ସମୟକୁ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନଙ୍କ ବୟସ ମାତ୍ର ଆଠ ବରଷ । ଏଣୁ ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ସାମାଜିକ ଅବସ୍ଥାର ଏକ ଆକଳନ କରିବାପାଇଁ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମଜୀବନୀ ‘ଛୋଟ ମୋର ଗାଁଟି’ ଆମକୁ ଅନେକ ଉପାଦାନ ଯୋଗାଏ ।

ସ୍ୱାଧୀନତାର ଠିକ୍  ପରେପରେ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଓଡ଼ିଶାରେ ସାମାଜିକ ନାଟକ ଲେଖାଲେଖି ଓ ମଞ୍ଚସ୍ଥ ହେବା ଜୋର ଧରିଥାଏ । ୧୯୫୦ ମସିହା ଆଖପାଖରେ ବାହାରିଥାଏ ଦଶପଲ୍ଲାର ଯୁବ ନାଟ୍ୟକାର ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମିଶ୍ରଙ୍କର ନୂଆ ବହି ‘ଘରସଂସାର’ । ବଡ଼ଗୋରଡ଼ାର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଗ୍ରାମ ଗୁଞ୍ଜୁବାରଣର ଓକିଲ ଗଦାଧର ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦେଶନାରେ ନାଟକଟି ଗାଆଁରେ ଅଭିନୀତ ହେବାର ଯୋଜନା କରାଗଲା । ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ଦୋରାଙ୍କ ଭାଇ ମଦନମୋହନ ଦୋରା ଶୂନ୍‌ଗାଡ଼ିରେ ନୟାଗଡ଼ରୁ ଦଶପଲ୍ଲା ଗଲେ ନାଟ୍ୟକାରଙ୍କଠାରୁ ନାଟକର ମଞ୍ଚାୟାନ ପାଇଁ ଅନୁମତି ନିମନ୍ତେ । ରାମଚନ୍ଦ୍ର ବାବୁ ସେଥି ନିମନ୍ତେ ସହର୍ଷ ଅନୁମତି ଦେଲେ ।

ଗ୍ରାମର ସାହୁକାରଙ୍କର ଖଦାଳ ବାରିଟିକୁ ସଫାସୁତୁରା କରାଗଲା । ସେହିଠାରେ ଥିଏଟର ପାଇଁ ଅସ୍ଥାୟୀ ମଞ୍ଚ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରାଗଲା । ବଡ଼ଗୋରଡ଼ା ଓ ଆଙ୍ଗିସାଙ୍ଗି ଗାଁର ଲୋକେ ନାନାଦି ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କଲେ । ଗାଁର ପିଲାମାନେ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଭୂମିକାରେ ଅବତରିତ ହେଲେ । ପୁରୁଷଲୋକ ଅଭିନୟ କଲେ ସ୍ତ୍ରୀଲୋକଙ୍କ ଚରିତ୍ରରେ । ସେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହା ହିଁ ଚଳଣି ଥିଲା । ମଦନମୋହନ ଦୋରା ଅଭିନୟ କଲେ ଖଣ୍ଡି ଓଡ଼ିଆ କହୁଥିବା ବିଲାତ ଫେରନ୍ତା ଯୁବକ ମିଷ୍ଟର୍ ବର୍ମା ଭାବରେ । ଏହା ବିଶେଷ ଭାବରେ ଆଦୃତ ଓ ପୁରସ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା ।

ବହିଟି ଗାଁରେ ଦୁଇ ଦିନ ଧରି ଚାଲିଲା । ଟିକଟ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲା । ଚଉକିରେ ବସିଲେ ତିନି ଟଙ୍କା, ବେଞ୍ଚରେ ବସିଲେ ଦୁଇ ଟଙ୍କା ଓ ଖାତ ଖୋଳି ସମତୁଲ ହୋଇଥିବା ମଞ୍ଚ ପାଖ ଜାଗାରେ ତଳେ ବସିଲେ ମାତ୍ର ଟଙ୍କାଟିଏ । ଡ୍ରାମାଟିର ପ୍ରଚାରପ୍ରସାର ପାଇଁ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ବାବୁ ଓ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁମାନେ ଚାରି ମାଇଲି ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧରେ ଖେଦି ଯାଇ ବିଜ୍ଞାପନ କଲେ ।

ଗତ ସାତ ଦଶନ୍ଧିରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ସମୟରେ ବଡ଼ଗୋରଡ଼ା ଗାଁରେ ଅନେକ ନାଟକ ଅଭିନୀତ ହେଲାଣି । ଗ୍ରାମର ବ୍ରଜବନ୍ଧୁ ନାୟକ ପରେ ଜଣେ ନାଟ୍ୟକାର ଓ କଳାକାର ଭାବରେ ପରିଚୟ ଅର୍ଜନ କଲେ । ସେ ସାହୁକାର ଘରର ଲୋକ । ଗାଁର ପିଲାଙ୍କୁ ଅନେକ ନାଟକର ଅଭିନୟ ସେ କରାଇଛନ୍ତି; ନିଜେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ମଧ୍ୟ ଦେଇଚନ୍ତି ।

ଗାଁରେ ନାଟ୍ୟକଳାର ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ପରମ୍ପରା ରହିଛି । ସ୍ୱାଧୀନତା ଆଖପାଖରେ ହିଁ ବଡ଼ଗୋରଡ଼ାରେ ଏକ ନାଚପାର୍ଟି ଗଠନ କରାଗଲା । ଓସ୍ତାଦ ବା ଗୁରୁ ଭାବରେ ବରଣ କରାଗଲା କଲ୍ୟାଣପୁର ଗ୍ରାମର ନାଟ୍ୟଗୁରୁ କାହ୍ନୁ ମହାନ୍ତିଙ୍କୁ । ତାଙ୍କର ଅଧୀକ୍ଷଣରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ପ୍ରଥମେ ଏକ ଲୀଳାବନ୍ଦୀ ନାଟକ । 

ନାଟ ଆରମ୍ଭ ହେଲାବେଳକୁ ହାରମୋନିଆ ବାଜେ । ଗାଁ ନାଟ ପାର୍ଟି ପାଇଁ ଏହାକୁ ବଜାଉ ଥାଆନ୍ତି ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ପରିଡ଼ା । ହାରମୋନିଆ ସହ ଢୋଲକି ଓ ତାବଲାର ଶବ୍ଦରେ ମଞ୍ଚ କମ୍ପି ଉଠେ । ଆଲୋକ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ପେଟ୍ରୋମାକ୍ସ ଲାଇଟି । ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ମିଞ୍ଜିମିଞ୍ଜି ପାଣ୍ଡାରା ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ଡିବିରି ଆଲୁଅ ସହ ଦିହଘଷା ହୋଇଥିବାରୁ, ପେଟ୍ରୋମାକ୍ସର ଧଳା ଆଲୁଅ ଥାଏ ନାଟର ଆଉ ଏକ ଆକର୍ଷଣ ।

ନାଟର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଆସନ୍ତି ଝିଅ ବେଶ ସାଜି ଥିବା ପାଞ୍ଚ ଛଅ ଜଣ ପୁଅ ପିଲା । ସେମାନଙ୍କର କାମ ହେଲା ନାଟ ଆରମ୍ଭ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଭଜନ, ଜଣାଣ, ଦେଶାତ୍ମବୋଧକ ଗୀତ ଆଦି ଗାଇ ଦର୍ଶକମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଆଗ୍ରହ ସୃଷ୍ଟି କରିବା । ଏହି ପରି ଗୀତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଜାତୀୟ କବି ବାଞ୍ଛାନିଧି ମହାନ୍ତିଙ୍କର କବିତାଗୁଡ଼ିକର ବି ଗାୟନ କରାଯାଉଥିଲା । 

ଲୀଳାବନ୍ଦୀ ନାଟକର ମଧ୍ୟରେ ବେଳେବେଳେ ‘ନିୟତି’ ବାହାରି ଦୁଷ୍ଟଲୋକମାନଙ୍କୁ କଲାକର୍ମ ଓ ତାହାର ଫଳ ପ୍ରତି ସାବଧାନ କରି ଚାଲିଯାଏ । ଯଦି ଅଭିନୟ ସମୟରେ କୌଣସି ଅଭିନେତା ହଠାତ ନମିଳନ୍ତି, ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ପରିଡ଼ା ନିଜେ ବସି ରହି ସେହି ସଂଳାପଗୁଡ଼ିକ କହିଚାଲି ଯାଆନ୍ତି । ଅଭିନେତାଙ୍କ ଅଭାବରେ ମଧ୍ୟ ନାଟକ ଜାରିରହେ ।

ହେଲେ ଗାଅଁର ଏହି ନାଟ ପାର୍ଟିଟି ଅନେକ ବର୍ଷ ହେଲାଣି ଭାଙ୍ଗିଗଲାଣି । ବ୍ୟବସାୟୀକରଣର ଏ ଯୁଗରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଉଦ୍ୟମରେ କିଛି ଜାରି ରଖିବା ନିଶ୍ଚିତ ଏକ କଷ୍ଟକର ବ୍ୟାପର । ହେଲେ ଓଡ଼ିଆ ନାଟ୍ୟଜଗତ କଅଣ ଖାଲି ବ୍ୟାବସାୟିକ ଯାତ୍ରାରେ ହିଁ ବଞ୍ଚି ରହିବ? ଗାଁ ଗାଁରେ, ସାହି ସାହିରେ, ନାଟ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ସବୁ ଯଦି ଧିରେ ଧିରେ ଲୋପ ପାଇଯିବେ, ତାହା ହେଲେ ଓଡ଼ିଶା କେବଳ ନାଟ୍ୟ ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କର ଏକ ରାଇଜ ହୋଇ ରହିଯିବ ।

ଟୀକା: ଏହି ପ୍ରବନ୍ଧଟି ପ୍ରଥମେ ପାକ୍ଷିକ ପତ୍ରିକା 'ସମଦୃଷ୍ଟି'ରେ ଛପିଥିଲା । ଲେଖାଟିର ଉପାଦାନ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ଦୋରାଙ୍କର ଆତ୍ମଜୀବନୀ ‘ଛୋଟ ମୋର ଗାଁଟି’ରୁ ନିଆଯାଇଛି । ବହିଟିକୁ ଭୁବନେଶ୍ୱରସ୍ଥ ସଂସ୍ଥା ଶିକ୍ଷାସନ୍ଧାନ ୨୦୦୯ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ କରିଥିଲେ । 

Worship the indescribable 

Bhima Bhoi

Translated by Sailen Routray

A circular shape created using light painting
https://commons.wikimedia.org/Subhrajyoti07

Worship the form

that is indescribable. 

Even the yogis have not been able

to describe that Being. [0]

Sarala the realized sage

could not describe Him.

His name being formless, imperishable,

recognize Him and hold on to Him. [1]

The sages Narada, Agasti, Kanva and Kapila 

reposed their minds on Him

through yoga and meditation.

Still He could not be seen by them. [2] 

Even Brahma meditated on Him

but could not find the design into the emptiness,

despite seeking for His feet that rids one of fear,

in the four vedas. [3] 

He is not to be found in the four vedas.

How would those 

who look for Him there, find Him?

The six limbs of the vedas have no contact

with that indescribable Being. [4]

He is there in this body.

Recognize Him. Find Him. 

Hold on to Him.

He who can recognize Him

will survive the four ages. [5]

Bhima the Kondh says this

while looking for the feet of his Lord.

Those who keep on looking 

for that nameless Being

come to know 

that He has no end. [6] 

Note: Bhima Bhoi (1850-1895) was an 19th century Odia saint poet. His compositions were instrumental in the spread of Mahima religion in peninsular India, especially in the Odia speaking regions. His bhajans remain popular even today, and are performed widely. Although he was ignored by the literary establishment of his times, he is a major figure in the history of Odia literature now, with texts like "Stuti Chintamani" and "Bramha Nirupana Gita" considered as classics.

ବାଳ ବର୍ଗ ୪

ପାଲି 'ଧର୍ମପଦ'ର ଓଡ଼ିଆ ପଦ୍ୟାନୁବାଦ

ଅନୁବାଦକ - ଶୈଲେନ ରାଉତରାୟ

ସାରନାଥର ବୁଦ୍ଧ ଧର୍ମଚକ୍ର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥାପିତ ବୌଦ୍ଧ ସ୍ତୁପ
ଫଟୋ କ୍ରେଡ଼ିଟ - ୱିକିମିଡ଼ିଆ କମନ୍ସ୍

ଓଡ଼ିଆ ପଦ୍ୟାନୁବାଦ

ମୂର୍ଖ ହୋଇ ବୁଝେ ଯିଏ ନିଜ ବାଲ୍ୟଭାବ
ପଣ୍ଡିତ ଭାବେ ସେତିକି ତାହାକୁ ବୁଝିବ ।
ଯେଉଁ ମୂର୍ଖ ନିଜକୁ ପଣ୍ଡିତ ମଣିଥାଇ
ପ୍ରକୃତରେ ଅପଗଣ୍ଡ ତାହାକୁ ବୋଲାଇ ।୪। 

ମୂଳ ପାଲି ପଦ

ଯୋ ବାଳ ମଞ୍ଞତୀ ବାଲ୍ୟଂ ପଣ୍ଡିତୋ ବାପି ତେନ ସୋ ।
ବାଳୋ ଚ ପଣ୍ଡିତମାନୀ ସ ବେ ବାଳୋ'ତି ବୁଦ୍ଦତି ।।
ୟୋ ବାଳ ମନ୍ୟତେ ବାଲ୍ୟଂ ପଣ୍ଡିତୋ ବାପି ତେନ ସଃ ।
ବାଳଶ୍ଚ ପଣ୍ଡିତମାନୀ ସ ବୈ ବାଳଃ ଇତି ଉଚ୍ୟତେ ।୪।

ଅନୁବାଦକୀୟ ଟୀକା: ଏହି ଅଧମ ଅନୁବାଦକକୁ ପାଲି ଜଣା ନାହିଁ । ଏଣୁ ଏହି ପଦ୍ୟାନୁବାଦଟି ପାଇଁ ତାହାର ମୂଳ ସହାୟ ହେଲା  ପ୍ରଫେସର ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପ୍ରଧାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ 'ପାଲି ଧର୍ମପଦ' ଗ୍ରନ୍ଥଟି, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ସଂସ୍କୃତ ରୂପାନ୍ତର ସହ ଓଡ଼ିଆ ଗଦ୍ୟାନୁବାଦ କରିଯାଇଛନ୍ତି । ଗ୍ରନ୍ଥଟିର ପ୍ରଥମ ସଂସ୍କରଣ ୧୯୭୮ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ । କିନ୍ତୁ ଏହି ଅନୁବାଦକ ୧୯୯୪ ମସିହାରେ କଟକସ୍ଥ ପ୍ରକାଶନ ସଂସ୍ଥା ଫ୍ରେଣ୍ଡ୍‌ସ୍‌ ପବ୍ଲିଶର୍ସ ଛାପିଥିବା ଦ୍ୱିତୀୟ ସଂସ୍କରଣଟି ବ୍ୟବହାର କରିଛି । ଏହା ଛଡ଼ା ଏହି ପଦ୍ୟାନୁବାଦ କରିବା ପାଇଁ 'ଦି ସେକ୍ରେଡ଼୍ ବୁକ୍ସ୍ ଅଫ୍ ଦି ଇଷ୍ଟ୍' ସିରିଜ୍‌ରେ ମାକ୍ସ୍ ମ୍ୟୁଲର୍‌ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ 'ଦି ଧମ୍ମପଦ' ଇଂରାଜି ଗ୍ରନ୍ଥଟିର ୨୦୧୩ ମସିହାରେ ରୁଟ୍‌ଲେଜ୍ ଛାପିଥିବା ସଂସ୍କରଣଟିର ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି ।

Roam and see, in this forest of creepers

Bhima Bhoi

Translated by Sailen Routray

Photo credit: https://commons.wikimedia.org/Helen Sharp

Roaming in this forest of creepers,
see this pair of flowers.
Every day these two take on forms
across the three worlds. [0]

The roots of this tree of appearance
are not developed much.
But it seems twice the size of the axis
around which the earth revolves. [1]

It’s not the month of Chaitra,
but it flowers even when it’s not spring.
It flowers and falls off everyday.
It does not persist. [2]

These hang underneath a tree
that has no shadow.
When they would fall off from the buds,
they will all perish. [3]

Its form and colour
are visible in four ways.
It has no nectar.
It’s filled with poison. [4]

The fourth petal grows
from the second one.
The petals have four different colours,
near which even the bumblebees do not go. [5]

This is apparent in the minds of the devotees.
The righteous ones, partake of its smell,
says Bhima Bhoi. [6]

Note: Bhima Bhoi (1850-1895) was an 19th century Odia saint poet. His compositions were instrumental in the spread of Mahima religion in peninsular India, especially in the Odia speaking regions. His bhajans remain popular even today, and are performed widely. Although he was ignored by the literary establishment of his times, he is a major figure in the history of Odia literature now, with texts like "Stuti Chintamani" and "Bramha Nirupana Gita" considered as classics.