The Sky Does Not End

Saroj Mohanty

Translated by Sailen Routray

 

A Male Palestine Sunbird (Cinnyris osea osea)
Location - Dana Biosphere Reserve, Jordan
Photo Credit - Wikimedia Commons

Those who stayed back on the road,

after having found patches of shade,

I have sent them news,

that I am still on the road, 

walking.

 

For this whole stretch,

I have not extended my hand for anyone;

when I have met people,

I have never asked them about the path.

 

Our horoscopes stretch 

on the bloody palm of the hunter.

I have forgotten the faces

of those who used to say,

that our true skeletons 

lie in the dark caves of dejection's mountains.

 

My feet walk towards my heart:

it has birds 

whose wings have caught fire;

it has boats 

whose sails have caught the storm.

 

Can one climb the hills

without having stored 

the roar of the tiger in one’s heart?

can one dive into the river

without roasting one’s body 

in the green fire of the leaves?

 

I meet only myself;

in every lane,

in every turn,

with new faces.

 

It is now that I know:

if one keeps on walking

then roads never end;

even if one kills the wasp in the galipot,

the demon does not die.

 

It is now that I know,

that darkness never ends.

But, no matter where one goes

there is a crowd of stars;

where the forests end there are rivers;

and where the rivers empty,

there is the sea. 

'ରୋର୍ ଅଫ୍ ଦି ଗାଞ୍ଜିସ୍'

ଏକ ଆଲୋଚନା

ଶୈଲେନ ରାଉତରାୟ

ପରୀକ୍ଷ ଲୋକାନ୍ କର୍ମଚିତାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ

ନିର୍ବେଦଂ ଆୟାନ୍ ନାସ୍ତ୍ୟକୃତଃ କୃତେନ ।

ମାଣ୍ଡୁକ୍ୟ ଉପନିଷଦ୍ ୨.୧୨

ଏହି ବହିଟି ପ୍ରତି ମୋର ଧ୍ୟାନ ଆକର୍ଷିତ କରିବା ପାଇଁ ଓ ଏହାକୁ ପଢ଼ିବାର ସୁଯୋଗ ମୋତେ ଦେଇଥିବାରୁ ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ମୋର ଡି.ଏମ୍. ସ୍କୁଲର ଶିକ୍ଷାଗୁରୁ ସୁଶ୍ରୀ ସଞ୍ଜିତା ଦାସଙ୍କୁ ଧନ୍ୟବାଦ ଦେବାକୁ ଚାହିଁବି । ଏହି ବହିଟି ସ୍ୱାମୀ ଦୟାନନ୍ଦ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ ତଦାତ୍ମାନନ୍ଦ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆତ୍ମଜୀବନୀ । ସ୍ୱାମୀ ତଦାତ୍ମାନନ୍ଦଙ୍କର ପୂର୍ବାଶ୍ରମର ନାମ ମାର୍କ ବରିଆନ୍ । ବହିଟି ସେହି ନାମରେ ଛପାଯାଇଅଛି ।

ଆଧୁନିକ କାଳରେ ଭାରତ ବାହାରେ ଧିରେ ଧିରେ ଭାରତୀୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରାମାନଙ୍କର ପ୍ରଚାର ଓ ପ୍ରସାର ଘଟିଛି । ମାତ୍ର ପ୍ରାୟତଃ ପ୍ରଚାର ଘଟିଛି ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକର ନବ୍ୟରୂପଗୁଡ଼ିକର । ଇସ୍କନକୁ ଆମେ ବୈଷ୍ଣବ ପରମ୍ପରାର ଏକ ନବ୍ୟରୂପ ବୋଲି ଧରିପାରିବା । ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନର ସନ୍ୟାସୀ ରାଧାନାଥ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଜୀବନୀ ଦ ଜର୍ଣି ହୋମ୍  (ଓଡିଆରେ ତୁଳସୀ ବୁକ୍ସ୍ ଦ୍ୱାରା ଘର ବାହୁଡା ଶୀର୍ଷକରେ ପ୍ରକାଶିତ) ରେ ଆମେ ଏପରି ପରମ୍ପରାର ଏକ ହୃଦୟଗ୍ରାହୀ ଚିତ୍ରଣ ଦେଖିବାକୁ ପାଉ ।

ସେହିପରି ଆମେ ବର୍ତ୍ତମାନ ବେଦାନ୍ତର ନବ୍ୟ ରୂପର (ଯାହା ନବ୍ୟବେଦାନ୍ତ ଭାବରେ କଥିତ) ପ୍ରସାର ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶ ମାନଙ୍କରେ, ଓ କେତେକାଂଶରେ ଭାରତରେ ମଧ୍ୟ, ଦେଖିବାକୁ ପାଉଛୁ । ନବ୍ୟବେଦାନ୍ତବାଦୀମାନେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅନୁଭୂତି ଉପରେ ବେଶି ଗୁରୁତ୍ତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି । ମାତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ର ମତରେ ଓ ତର୍କ ସଙ୍ଗତି ଅନୁସାରେ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ତଥାକଥିତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅନୁଭୂତିର ବିଷୟ ନୁହେଁ । ଏହାର ପ୍ରାପ୍ତି ବେଦଜ୍ଞ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ରବଣ ବିନା ଲାଭ କରାଯାଇ ନପାରେ । ବେଦାନ୍ତ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତିର ଏକ ମାର୍ଗ ଓ ପ୍ରମାଣର ବିଷୟ । ତଥାକଥିତ ଅନଭୂତି ବା ତତ୍ତ୍ୱର ବିଷୟ ନୁହେଁ ।

ମାତ୍ର ନବ୍ୟବେଦାନ୍ତୀମାନଙ୍କର ଶାସ୍ତ୍ରନିଷ୍ଠା ନାହିଁ । ହେଲେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ଏହି ମାର୍ଗର ହିଁ ବେଶି ପ୍ରସାର ଘଟିଛି । ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଜଣେ ପାରମ୍ପରିକ ବେଦାନ୍ତୀ ସନ୍ୟାସୀ ଭାବରେ ସ୍ୱାମୀ ତଦାତ୍ମାନନ୍ଦ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କର ଜୀବନର ଓ ଜୀବନୀର ଏକ ବିଶେଷ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି ।

ସ୍ୱାମୀଜୀଙ୍କର ଜନ୍ମ ଯୁକ୍ତରାଜ୍ୟ ଆମେରିକାର ୱିସ୍କନ୍ସିନ୍ ରାଜ୍ୟର ମିଲାଅକି ସହରରେ, ଏକ କାଥଲିକ୍ ପରିବାରରେ । ପିଲାବେଳେ ମାର୍କ୍ଙ୍କର ଇଶ୍ୱରଭକ୍ତିରେ ଅନେକ ଦାର୍ଢ୍ୟତା ଥିଲା । ମାତ୍ର ସେ ସମୟର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଧର୍ମାଚାରର ଅନ୍ଧ ଅନୁଶାସନ ଓ ସ୍ଥୁଳ ବିଶ୍ୱାସଭିତ୍ତିକ ଶିକ୍ଷା ଯୋଗୁଁ ସେ ନିଜର ଭକ୍ତି ଓ ବିଶ୍ୱାସ ହରାଇଲେ । ପରେ ଶିକ୍ଷାଲାଭ ପରେ ସେ ଜଣେ କମ୍ପ୍ୟୁଟର୍ ଇଞ୍ଜିନିଅର୍ ଭାବରେ ଆମେରିକାର କାଲିଫର୍ନିଆ ରାଜ୍ୟରେ ଅନେକ ବର୍ଷ ସଫଳତାର ସହିତ କାମ କଲେ । ଏହା ଭିତରେ ତାଙ୍କର ବିବାହ ଓ ବିବାହ ବିଚ୍ଛେଦ ମଧ୍ୟ ଘଟିଲା । ଭବସାଗରର ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ଅତିଷ୍ଠ ହୋଇ ସେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମାର୍ଗରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ ଓ ସ୍ୱାମୀ ଦୟାନନ୍ଦ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଗୁରୁ ଭାବରେ ଲାଭ କଲେ । ଆମେରିକାରେ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କର ଏକ ଆଶ୍ରମ ଅନେକ ବର୍ଷ ପରିଚାଳନା କଲାପରେ ସେ ପରିଶେଷରେ ଗଙ୍ଗାତଟରେ ସନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ଏବେ ସେ ଆମେରିକାର ନିଉ ଜର୍ସି ଠାରେ ସ୍ଥିତ ଆର୍ଶବୋଧକେନ୍ଦ୍ରରେ ଅବସ୍ଥାପିତ ।

ବହିଟିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୃଷ୍ଠା ଜଣେ ସାଧକର ସଚ୍ଚୋଟ ଜମାନବନ୍ଦୀ । ଗୋଟିଏ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ ବଢ଼ି, ଆଉ ଗୋଟିଏ ପରମ୍ପରାକୁ ଆଦରେଇନେଇ, ସ୍ୱାମୀଜୀ ବେଦାନ୍ତରେ ନିଜର ପରାକାଷ୍ଠା ପ୍ରତିପାଦିତ କରିଛନ୍ତି । ବହିଟି ଅତୀତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର କାଳ ପ୍ରବାହ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦ ଭାବରେ ଗତି କରି ଅତୀତର ମାର୍କ୍ ବରିଆନ୍ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ସ୍ୱାମୀ ତଦାତ୍ମାନନ୍ଦଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଶୂନ୍ୟକୁ ଆଲୋକିତ କରେ । ଏହି ବହିଟି ଓଡ଼ିଆକୁ ଅନୁଦିତ ହେଲେ ଭାଷାରେ ଥିବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆତ୍ମଜୀବନୀର ଅଭାବ ଅନେକାଂଶରେ ଦୂର ହୋଇପାରିବ ।

ନ ତତ୍ର ସୂର୍ଯୋ ଭାତି ନ ଚନ୍ଦ୍ରତାରକଂ

ନେମା ବିଦ୍ୟୁତୋ ଭାନ୍ତି କୁତଃ ଅୟଂ ଅଗ୍ନିଃ ।

ତଂ ଏବ ଭାନ୍ତଂ ଅନୁଭାତି ସର୍ବଂ

ତସ୍ୟ ଭାସା ସର୍ବଂ ଇଦଂ ବିଭାତି ।। .

କଠ ଉପନିଷଦ ୨.୨.୧୫

ବହି ବିଷୟରେ ସୂଚନା:  ମାର୍କ୍ ବରିଆନ୍ (ସ୍ୱାମୀ ତଦାତ୍ମାନନ୍ଦ ସରସ୍ୱତୀ) । ରୋର୍ ଅଫ୍ ଦ ଗାଞ୍ଜିସ୍ (ପ୍ରଥମ ପ୍ରକାଶନ - ୧୯୯୯) । ଇଶ୍ୱର୍ (ବିଜ୍ନେସ୍ ପବ୍ଲିକେଶନ୍ସ୍ ଇଙ୍କ୍): ମୁମ୍ବାଇ ।

Gained in Translation

Sailen Routray

Photo Credit - Wikimedia Commons

From the time I started teaching myself English in fifth standard by using the brilliant three-part translation manual by Odia educator Bainkunthanath Acharya - called ‘Structural Approach to Translation’ - I realized that ‘I’ exists only in translation – across languages, geographies and time-scapes. After learning the basics of the new language, I soon started translating bits and pieces of texts between Odia and English for fun. What started as play in childhood has continued with me till now as a source of joy and solace.

Over the last three decades, amongst other stuff, I have translated eighteenth century fiction and twentieth century poetry, from Odia into English. I have also translated essays by Arundhati Roy, the educational classic ‘Deschooling Society’ by Ivan Illich, stray academic essays that have been important landmarks in my journey as a thinking and writing being, and quite a bit of poetry from across the world into Odia.

Recently, in an act of, what seems as hubris, I translated sixty story cards for children produced by a nonprofit Foundation, from Hindi to Odia. This was my first translation ‘assignment’. Just before I started work on these story cards, I had begun translating Hindi poems into Odia. Most of my translation practice has never resulted in publications; it has not given me any monetary compensation either. So, why do I do it?

First, it is a very effective way of learning languages by increasing intimacy with them. It is only by translating that one really understands languages, by occupying the tiny crevices and toeholds that ultimately prop up the soaring structures of their vast architectures. Just one example here will suffice. Say, you are translating a word as simple as ‘free’ into Hindi. It’s simple. Isn’t it?

No; it is not. The word ‘free’ in English collapses two meanings into one utterance, that need two very different Hindi words to be captured with accuracy. One meaning of ‘free’ is getting something without giving anything in exchange, as exemplified by the cliché ‘There aint no free lunch.’ This meaning of the word ‘free’ has to be rendered in Hindi as ‘muft’. The other meaning of ‘free’ refers to the idea of being without restraints and constraints – ‘azad’ in Hindi.

I don’t know about you, but unless I am translating, I tend to gloss over such nuances while reading and speaking. And as a result, the intimacy borne through translation alerts you to the ideological framework embodied in languages as well. Why on earth, for example, would English conflate ‘muft’ and ‘azad’ in one word? What does it tell us about the world as ‘English’ sees it?

Apart from learning a language, there are often many ‘gains’ through translation. I read ‘Nirbasita ra Bilapa’ by poet Madhusudan Rao (1853-1912), an Odia rendering of William Cowper’s ‘The Solitude of Alexander Selkirk’, much before I read the original in English. To my mind, and I might be wrong here, the Odia version is an improvement over Cowper’s poem. One can give many more examples. But hopefully this single one will suffice for the time being to illustrate that much is often ‘gained in translation’ as is indeed lost.

A third reason, why I translate, without any apparent material rewards, is to spend quality time with minds often dead and long buried/burnt, that are immensely and immeasurably superior to mine. I feel humbled when I translate their works. But at the same time, I also feel deeply ennobled. This process is, what in many Indian traditions, called satsang. Satsang originally means association with the ‘true’/’truth’, and by extension with the beneficial/Shiva and beautiful/Sundara. It is not the noisy mockery that has come to be called by this name in this cacophonous century.

Thus, every act of translation is a process of strange alchemy, that transmutes not only the two languages that are now joined by a bridge, or for that matter the text that stands renewed with new flesh, bones and blood, but the very being of the translator himself. I am a mean, conceited and trivial individual; but I know I'd have been far more insufferable if translation had not shaped me. 

ମାର୍କସ ଅରିଲସଙ୍କର 'ବିଚାରମାଳା'

ପ୍ରଥମ କାଣ୍ଡ: ୧୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟ

ଅନୁବାଦକ - ଶୈଲେନ ରାଉତରାୟ

ଚିତ୍ର - 'ସମ୍ରାଟ ମାର୍କସ୍ ଅରିଲସ୍‌ଙ୍କର ଶେଷୋକ୍ତି' (ୱିକିମିଡିଆ କମନ୍ସ୍)
ଚିତ୍ରକର - ଉଜେନ୍ ଦୁଲାକୁଆ (୧୭୯୮-୧୮୬୩)

ମୋତେ ମୋର ପିତାଙ୍କଠାରେ ଯେଉଁସବୁ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରୀତିପ୍ରଦ ଲାଗୁଥିଲା, ସେଥି ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର କ୍ଷମାଶୀଳତା, ବିବେଚନା ପରେ ନିଆଯାଇଥିବା ନିଷ୍ପତ୍ତିରୁ ପଥଚ୍ୟୁତ ହେବାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବା, ମିଥ୍ୟା ସମ୍ମାନ ପ୍ରତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ  ଔଦାସ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଶ୍ରମ ଓ ଅଧ୍ୟବସାୟ, ସାମୁହିକ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଯେକୌଣସି ପ୍ରକଳ୍ପ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାର ଆଗ୍ରହ, ଯୋଗ୍ୟତା ଅନୁସାରେ ପାରିତୋଷିକ ମିଳିବା ନେଇ ତାଙ୍କର ଅବିକାର୍ଯ୍ୟ ଦୃଢ଼ନିଶ୍ଚୟ, ସମୟ ଓ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ଲଗାମ ଢ଼ିଲା ଛାଡ଼ିବାର ଓ କଷିବାର ନିପୁଣତା, ତଥା କୁମାରମୈଥୁନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଉଦ୍ୟମ, ଇତ୍ୟାଦି ଅନ୍ୟତମ ଥିଲେ ।

 
ସେ ନିଜର ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ସଚେତନ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁମାନେ କେବେବି ନିୟମିତ ଆସି ତାଙ୍କୁ ଭେଟି ତାଙ୍କର ଅଗ୍ରଗତି ସମ୍ପର୍କରେ ବାର୍ତ୍ତାଳାପ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ସେ ଅନୁଭବ କରୁନଥିଲେ । ସେମାନେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କର୍ମରେ ବ୍ୟାପୃତ୍ତ ରହିଲେ, ସେଥିରେ ତାଙ୍କୁ କିଛି ଫରକ ପଡ଼ୁନଥିଲା । ସେ ରାଜସଭାରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସୁଥିବା ସବୁ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ସହକାରେ ତନ୍ନତନ୍ନ କରି ପର୍ଯ୍ୟାଲୋଚନା କରୁଥିଲେ । ପ୍ରଥମେ ପାଇଥିବା ଅନୁଭୂତିର ଭିତ୍ତିରେ ସେ କୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ବରଖାସ୍ତ କରୁ ନଥିଲେ । 

ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁତାଗୁଡ଼ିକ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଥିଲେ । ବନ୍ଧୁ ଭାବରେ ସେ ନା ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ଥିଲେ, ନା ସେ ଥିଲେ ଅପରିମିତ । ସବୁ ପରିସ୍ଥିତି ସହିତ ସେ ଖାପ ଖାଇ ପାରୁଥିଲେ । ପ୍ରଶାନ୍ତ ଭାବରେ, ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ସହିତ, ନିଜର ସବୁ ବିନ୍ୟାସକୁ ସେ ଅପ୍ରଗଳ୍‌ଭ ଭାବରେ ଶେଷ କଥାଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ କରିପାରୁଥିଲେ । ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ତାଙ୍କର ନଖଦର୍ପଣରେ ଥିଲା । ସେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସଂସାଧନଗୁଡ଼ିକର ସୁବିନିଯୋଗ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ ଓ ଏଥିନିମନ୍ତେ ସମାଲୋଚନା ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ସହୁଥିଲେ । 

ନିଜର ଦିଅଁଦେବତାମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସେ ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସୀ ନଥିଲେ । ସେ ତଳକୁ ଖସିଯାଇ, ଲୋକପ୍ରିୟତା ପାଇଁ କିମ୍ବା ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ମୋହିବା ପାଇଁ, କେବେ ନିଜର ଲୋକଙ୍କ ଆଗରେ କିଛି କରୁନଥିଲେ । ଜାକଜମକିଆ ଓ ନବ୍ୟସଭ୍ୟ ଚିଜମାନଙ୍କଠାରୁ ଦୂରରେ ରହି, ସେ ସର୍ବଦା ସ୍ୱନିର୍ବାଚିତ ପଥକୁ ହିଁ ଶାନ୍ତ ଓ ଧୀର ଭାବରେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ । ଭାଗ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରିଥିବା ସୁଖସୁବିଧାକୁ ସେ ବିନା ଅନୁଶୋଚନା ତଥା ଆତ୍ମତୃପ୍ତିର ସହ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ । ସେସବୁ ଭୌତିକ ସୁବିଧା ପାଖରେ, ହାତ ପାହାନ୍ତାରେ ଥିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟବହାର ସେ ଅକପଟ ଭାବରେ କରୁଥିଲେ । ନମିଳିଲେ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଅନୁତାପ ନଥିଲା ।

ଧାର୍ମିକ ବିଚାରକର ଛଳନା, ଅନୁଚରର ପ୍ରଗଳ୍‌ଭତା, ପାଣ୍ଡିତ୍ୟାଭିମାନୀର ମାତ୍ରାଧିକ ସନ୍ଧିଗ୍ଧାବସ୍ଥା ଇତ୍ୟାଦି ଦୋଷ ତାଙ୍କଠାରେ ଆଦୌ ନଥିଲା । ଅଧିକାଂଶ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ତ୍ୱ ଥିଲା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥା ପରିପକ୍ୱ - ଏପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ତ୍ୱ ଯାହା ଚାଟୁ ପାଇଁ ଥିଲା ଅଭେଦ୍ୟ ଏବଂ ନିଜକୁ ଓ ଅନ୍ୟକୁ ଶାସନ କରିବା ପାଇଁ ଥିଲା ସକ୍ଷମ । ଏହାଛଡ଼ା ସମସ୍ତ ଯଥାର୍ଥ ଦାର୍ଶନିକମାନଙ୍କୁ ସେ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ । ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସମାଲୋଚନା ନ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କଠାରୁ କୌଣସି ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ସେ ଗ୍ରହଣ କରୁନଥିଲେ । 

ଜନସମାଜରେ ସେ ଆଳାପୀ ତଥା ଶିଷ୍ଟ ହେଲେ ହେଁ କେବେହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ବ୍ୟବହାର ଅରୁଚିକର ନଥିଲା । ସେ ନିଜର ଶରୀରର ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଯତ୍ନ ନେଉଥି୍ଲେ । ମାତ୍ର ଏହାର ଅବସ୍ଥିତିକୁ ଦୀର୍ଘତର କରିବା ନିମନ୍ତେ କିମ୍ବା ଏହାର ଆକୃତିକୁ ସୁଶୋଭିତ କରିବାକୁ ନେଇ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଉଦ୍‌ବେଗ ନଥିଲା । ଯଦିଓ ସେ ନିଜର ଶରୀର ପ୍ରତି ଅମନୋଯୋଗୀ ନଥିଲେ । ସେ ନିଜ ଦେହର ଯତ୍ନ ଏଭଳି ସଫଳତାର ସହିତ ନେଉଥିଲେ ଯେ ତା'ଙ୍କୁ ଡାକ୍ତର କିମ୍ବା ଔଷଧ ଇତ୍ୟାଦିର ଆବଶ୍ୟକତା ପ୍ରାୟ ପଡ଼ୁନଥିଲା ।

କୌଣସିଠାରେ - ତାହା ଭାଷଣ ଦେବାରେ ହେଉ ବା ଆଇନରେ ବା ହେଉ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିଭାଗରେ - ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ କ୍ଷମତା ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେଲେ ତାଙ୍କଠାରେ ଇର୍ଷା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନଥିଲା । ସେ ସବୁ ଲୋକଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜର କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୁଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଯୋଗାଇ ଦେଉଥିଲେ । ଯଦିଓ ସେ ନିଜର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପୂର୍ବପ୍ରଥା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଚୋଦିତ ହେଉଥିଲେ, ଏଥିନିମନ୍ତେ କେବେ ସାର୍ବଜନୀନ ପରିଚିତି ଖୋଜୁନଥିଲେ । 

ତାଙ୍କର ଅସ୍ଥିରତା ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପସନ୍ଦନଥିଲା । ତାଙ୍କୁ ସ୍ଥିରୀକୃତ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଯାଗା ଓ ଉଦ୍‌ଯୋଗ ହିଁ ଭଲଲାଗୁଥିଲେ । ଅର୍ଦ୍ଧକପାଳିର ତୀବ୍ର କଷ୍ଟ ପରେ ସେ ତେଜୋଦୀପ୍ତ ଭାବରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ନିଜର ଶକ୍ତିସଞ୍ଚୟ କରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟକର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କରିବାରେ ଲାଗିଯାଉଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଓ ନିଗୁଢ଼ ନଥିପତ୍ରମାନଙ୍କର ସଙ୍ଖ୍ୟା ବେଶୀ ନଥିଲା । ଓ ସେଥିରେ ଥିବା ଅଳ୍ପସଙ୍ଖ୍ୟକ ଓ ଅନିୟତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ରାଷ୍ଟ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ହିଁ ଥିଲେ ।

ତମାଶା ଇତ୍ୟାଦିର ପ୍ରଦର୍ଶନ, ଅଟ୍ଟାଳିକା ନିର୍ମାଣ, ରିହାତି ଇତ୍ୟାଦିର ବିତରଣ ପ୍ରଭୃତି ବ୍ୟାପାରରେ ସେ ସଞ୍ଜମ ଓ ଉଚିତ ବିଚାରର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିଲେ । କାରଣ ସବୁବେଳେ କୋଣସି ପ୍ରସ୍ତାବର ଆବଶ୍ୟକତା ହିଁ ତାଙ୍କର ବିଚାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା, ତାହାର ଲୋକପ୍ରିୟତା ନୁହେଁ । ସେ କେବେ ଅସୁବିଧାଜନକ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରୁନଥିଲେ । କୋଠାବାଡ଼ି ନିର୍ମାଣ ନେଇ ତାଙ୍କର କୌଣସି  ଅତୀଚ୍ଛା ନଥିଲା । 

ସେ ନିଜେ ଖାଉଥିବା ଖାଦ୍ୟର, ନିଜେ ପିନ୍ଧୁଥିବା ଜାମାପଟାର, ତଥା ତାଙ୍କ ଚାରିପଟେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ସୁରୂପତାର କେବେ ସମାଲୋଚନା କରୁନଥିଲେ । ଲୋରିଅମ୍‌ରେ ଥିବା ତାଙ୍କର ଗ୍ରାମ୍ୟ ଗୃହରୁ ହିଁ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଲୁଗାପଟା ଆହୃତ ହେଉଥିଲା । ବାକି ସବୁ ଜିନିଷ ଆସୁଥିଲା ଲାନୁଭିଅମ୍‌ରୁ । 

ଟୁସ୍କୁଲମ୍‌ର କ୍ଷମାପ୍ରାର୍ଥୀ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାରକଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ତାଙ୍କର ବ୍ୟବହାରର ଏକ ଉତ୍ତମ ଉଦାହରଣ । ଅସୌଜନ୍ୟ ତଥା କୌଣସି ପ୍ରକାରର କର୍କଶତା ଓ ଦମ୍ଭ ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ରଗତ ନଥିଲା । ସେ କେବେ ରାଗି ଯାଇ 'ତରଳିଲା' ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାତିଯାଉନଥିଲେ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟଣାକୁ ସେ ରୀତ୍ୟାନୁସାରେ, ପୁଙ୍ଖାନୁପୁଙ୍ଖ ଭାବରେ, ସମୟ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ, ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ପର୍ଯ୍ୟାଲୋଚନା କରୁଥିଲେ । 

ସୁକ୍ରାତ୍‌ଙ୍କ ବିଷୟରେ ଯାହା କୁହାଯାଏ, ତାହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଥିଲା - ଯେଉଁସବୁ ଜିନିଷ ସାଧାରଣ ଲୋକେ ନିଜର ଦୁର୍ବଳତା ଯୋଗୁଁ ମନା କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଅପରିମିତତା ଯୋଗୁଁ ଯେଉଁସବୁ ଚିଜର ଗୁଣାଦର କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ସେହିସବୁ ଜିନିଷର ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ଭୋଗ ବା ତ୍ୟାଗ କରିବାର କ୍ଷମତା ଥିଲା । ଭୋଗ ଓ ତ୍ୟାଗ - ଏ ଉଭୟ ଉପରେ ଶକ୍ତିର ସହ ବିଜୟଲାଭ କରିଥିବା ମାକ୍ସିମସ୍ ନିଜର ମୃତ୍ୟୁଶଯ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପ୍ରମାଣିତ କଲେ ଯେ ସେ ସିଦ୍ଧ ଓ ଅଜେୟ ।

ଅନୁବାଦକୀୟ ଟୀକା - ଗ୍ରୀକ ଓ ବିଶ୍ୱ ଦର୍ଶନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରାଚୀନ ରୋମର ଚିନ୍ତକ ୧୬ତମ ସମ୍ରାଟ ମାର୍କସ ଅରିଲସ (୧୨୧-୧୮୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ) ଙ୍କର ଗ୍ରନ୍ଥ ମେଡିଟେସନସ ର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ରହିଛି । ଷ୍ଟଇକ୍ ଦର୍ଶନ ପରମ୍ପରାର ଏକ କ୍ଲାସିକ୍ ଭାବରେ ଏହାକୁ ଗଣାଯାଏ । ପୃଥିବୀସାରା ଏବେ ଷ୍ଟଇକ୍ ଦର୍ଶନ ପରମ୍ପରାର ପୁନରୁତ୍ଥାନ ଘଟୁଅଛି । ଗ୍ରନ୍ଥଟିର ଅନୁବାଦଟି ମୂଳ ଗ୍ରୀକ ଭାଷାର ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଇଂରାଜୀ ଭାଷାନ୍ତରର ସାହାଯ୍ୟ ନେଇ କରାଯାଇଅଛି । 

ଗ୍ରନ୍ଥଟିର ଏହି ଅଂଶଟି ମାର୍କସ୍ ଅରିଲସ୍‌ଙ୍କର ତାଙ୍କ ବାପା ଗ୍ରୀକ୍ ରାଜନେତା ମାର୍କସ୍ ଆନିଅସ୍ ଭେରସ୍‌ଙ୍କ ପ୍ରତି ଏକ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି । ସେ ୧୨୪ ମସିହାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ । ସେତେବେଳକୁ ମାର୍କସ୍ ଅରିଲସ୍‌ଙ୍କୁ ମାତ୍ର ତିନି ବର୍ଷ ବୟସ । ଏଣୁ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନାଟି ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର କଥାରୁ ହିଁ ସଙ୍ଗ୍ରହ କରିଥିବେ । ଏଥିରୁ ଆମେ ପ୍ରାଚୀନ ରୋମୀୟ ସଭ୍ୟତାରେ ସାଧାରଣ ଜୀବନରେ କର୍ମରତ ଜଣେ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ସୂଚନା ପାଉ । 

What We Carried Back

Sailen Routray

Market in Djerba in the early 1900s (Wikimedia Commons)

What you’ll see when you step into this space, is what we have carried back, from a few villages in Ganjam. 

And, pray, what is it that have we carried back?

That is a complicated question to answer; but let us at least attempt.

We have carried objects: we have carried pots that carry the ākāsa and the māti of the villages; chairs that sit egos; mirrors that shatter reflections; ornaments that knot desires; seeds that create hungers; sarees that drape our paintings; and slippers that stamp our imagination;

We have carried images: of the goddess that suddenly possessed a friend; of bamboo partitions that draped modesty; of day-long fertility rituals that promised doubt; of tigers that danced; and of girls who could not go to school and still smiled;

We have carried memories: of generous gifts of onions and brinjals; of rangolis in the off-white colour of rice garlanding our dreams; of fecund fields of blood-red tomatoes with no one to harvest them; of unknown brands of cosmetics that promised us narratives of transformation;

We have carried insights:  about a beast called bikasa; about why it might be better to let the fruit of ones labour rot in the fields than hold it in the cramped belly of the home; of the meanings of the conversations when one can barely make out the other’s face in the twinkling darkness;

We have carried objects that have birthed images, images that have congealed into memories; memories that have frames insights, and insights that have germinated again into objects.

We have carried all this;

we left bits of ourselves behind;

was it a fair exchange?

Find out.

Note: Here on this blog I envisage this piece as a prose poem. It is an 'Invitation Note' that I originally wrote for a collaborative public art show titled 'What We Carried Back' by Nilansubala Sasamal and Veejayant Dash. This show was inaugurated on 27th of March, 2015 and stayed open till the 31st of the same month at Lalit Kala Akademi, Kharavela Nagar, Bhubaneswar. The text presented here is an unedited version of this note. 

‘Heartless’ by Akhila Nayak 

Translated by Sailen Routray

 

A Windmill in the Netherlands (2020)
Photo Credit - Wikimedia Commons

No tears get shed. The last drop gets sucked after squeezing the mud dry. The pot bites the earth and rolls on the bank as if it is angry at someone. Over it hovers a thirst; it does not know what the pot contains. While flying, the tortoise falls down; its sighs hammering to the same beats as the cowherds’ excitements. The nets in the fisherfolks’ hamlet get torn not long after being sewn. The stone weighed down by the fish-bones mumbles its displeasures. That stone, that stone is the eye; no tears get shed.

Note: Akhila Naik works as faculty in Odia in Kalahandi University in Bhawanipatna, Orissa. This poem was originally published in his collection titled 'Gadhua Bela' - 'Time for a Bath'. The original poem is in free verse, although here I have attempted the translation as a prose poem. 

Akhila Naik's work has been at the forefront of a process of transformation of Odia poetry over the last three decades where the language and concerns of the common people have come to the fore. Although he is primarily known as a poet in his home state, with multiple collections published to wide acclaim, to the wider literary field in India he is known as the writer of the the first Odia Dalit novel 'Bheda' (originally published in 2010) that was translated by the Delhi based academic Raj Kumar and published by OUP in 2017. 

ଭଜନ - 'ରଥ ଯାତରା'

ଭଜନକାର - ଶୈଲେନ ରାଉତରାୟ

ଗୋରଖତ୍ରିର ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ବାବରଙ୍କର ୧୫୧୯ ମସିହାରେ ଯାତ୍ରା

ଚିତ୍ରକର - କେସୁ ଖୁର୍ଦ୍ଦ

ଫଟୋ କ୍ରେଡ଼ିଟ୍ - ୱିକିମିଡିଆ କମନ୍ସ୍

ଜଗା ଜଗା ବୋଲି ଯାହାକୁ ଖୋଜୁଚୁ ଦାରୁରେ ମିଳିବେ କାହିଁ ।

ଚେତନ ବସ୍ତୁକୁ ଜଡ଼ରେ ଖୋଜିଲେ ପାଇବୁ କି ମୁଢ଼ ତହିଁ ।୦।

ଦେହ ତୋ'ର ଅଟେ ନନ୍ଦିଘୋଷ ରଥ, ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ତା'ର ଘୋଡ଼ା ।

ବୁଦ୍ଧି ତୋ' ସାରଥୀ, କଉଶଳ କରି, ମନର ଲଗାମ ଚଢ଼ା ।୧।

ନିଜେ ରଥସ୍ୱାମୀ, ଅସାଧନା ମାର୍ଗ ଅଟଇ ତୋ' ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ ।

ନିରତେ ଭଜିଲେ ଦରଶନ ହେବ ପିଣ୍ଡ ଭିତରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ।୨।

ତୁହି ରଥ ତୁହି ପଥ, ତୁହି ନଦୀ ନଉକା ବି ଅଟୁ ତୁହି ।

ଏତିକି ଜାଣିଲେ ସଂସାରୁ ତରିବୁ, ସିଲୁ ରାଉତ ଯେ କହି ।୩।